Dolar 50,47 %0,05 Euro 55,55 %0,23 Sterlin 66,29 %0,16 Gram Altın 5.938,91 %1,68 Çeyrek Altın 9.976 %0,66 BIST 100 11.400,09 %0,67
Bugün 2 Toplam 18.618

Kasım Paşa Camii ve Külliyesi: Bozüyük'ün 500 Yıllık Merkezi

1525-1528'de yaptırılan Kasım Paşa Camii'nin tarihi, mimarisi, Hama'dan getirilen sütunları, çinileri ve külliyeden bugüne kalanlar.

3 dakikalık okuma

Kasım Paşa Camii ve Külliyesi: Bozüyük'ün 500 Yıllık Merkezi
Foto: Minamie's Photo · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Bozüyük'ün merkezindeki Cumhuriyet Meydanı'na gelen herkes onu görür: kırmızı-beyaz taş örgülü duvarları ve tek kubbesiyle Kasım Paşa Camii. Cami yalnızca ilçenin en önemli Osmanlı eseri değildir; Bozüyük'ün bir kasaba olarak ortaya çıkmasının da nedenidir. Çevredeki dört köyün halkı bu külliyenin etrafında toplanmış, bugünkü Bozüyük böyle doğmuştur.

Kasım Paşa kimdi?

Külliyeyi yaptıran, TDV İslâm Ansiklopedisi'nde Güzelce Kasım Paşa adıyla geçen Osmanlı devlet adamıdır. Devşirme kökenliydi, doğum tarihi bilinmez; II. Bayezid döneminde Enderun'da yetişti. Yavuz Sultan Selim'in Mısır seferine katıldı, 1516'da Hama valisi oldu. Ardından Trablus, Halep ve Karaman valiliklerinde, Anadolu beylerbeyliğinde bulundu; 1522 Rodos seferine katıldı, iki kez Mısır valiliği yaptı, kaptan-ı deryalık ve Rumeli beylerbeyliği görevlerinin ardından 1529'da üçüncü vezir oldu.

İstanbul'daki Kasımpaşa semti de adını ondan alır; orada da cami, medrese, imaret ve hamam yaptırmıştır. Yerel kaynaklarda kendisinden “Cezeri Kasım Paşa” diye söz edildiği de olur.

Ne zaman ve neden yapıldı?

Külliyenin yapım yılları 1525-1528'dir. Bu tarih TDV İslâm Ansiklopedisi'nde, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın envanterinde ve Belediye kaynaklarında aynıdır.

Yapılış nedeni için anlatılan bir rivayet vardır: Kasım Paşa sefere giderken, zaferle dönerse dört köyün ortasına bir cami yaptıracağına söz vermiş, ordunun ihtiyaçlarını da Bozüyük halkı karşılamıştır. Hangi sefer olduğu konusunda kaynaklar ayrışır. Yerel anlatı 1522 Rodos seferini gösterir; TDV İslâm Ansiklopedisi ise Bağdat seferi dönüşünden söz eder. Bağdat seferi 1534-1535'te yapıldığı için 1525-1528 yapım tarihiyle Rodos anlatısı daha uyumludur.

Mimar konusunda da iki görüş vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi külliyenin mimarının belli olmadığını yazar. Bazı resmî tanıtım metinlerinde ise yapı Mimar Sinan'a atfedilir. Sinan'ın başmimarlığa bu yapının tamamlanmasından yaklaşık on yıl sonra geldiği düşünülürse, bu atfa ihtiyatla yaklaşmak gerekir.

Mimarisi

Cami kare planlı ve tek kubbelidir; kubbenin çapı yaklaşık 13,80 metredir. Son cemaat yeri üç kubbeyle örtülüdür ve kubbe kasnağında sekiz pencere bulunur. Kültür ve Turizm Bakanlığı envanterine göre yapı, son cemaat yeriyle birlikte dıştan 17,10 x 22,60 metre ölçülerindedir.

Dış cephede kırmızı ve beyaz taş sıraları dönüşümlü kullanılmıştır. Minare caminin kuzeybatısında yükselir; kaidesi düzgün kırmızı taştan, şerefe altı mukarnaslıdır.

Çiniler ve Hama'dan gelen sütunlar

Caminin içi, dışarıdan beklenmeyecek kadar zengindir. 16. yüzyılın ilk yarısına ait, renkli sır tekniğiyle yapılmış çiniler pencere alınlıklarında, minberde, müezzin mahfilinde ve vaaz kürsüsünün korkuluklarında kullanılmıştır. Ak mermerden minber de çinilerle bezelidir.

Caminin en dikkat çekici parçası vaaz kürsüsüdür. Kürsü, Kasım Paşa'nın valilik yaptığı Hama'dan getirttiği dört sütunun taşıdığı mermer bir levhadan oluşur. Zikzak yivli bu sütunların başlık ve kaidelerinde kuş, aslan, geyik, tilki ve grifon gibi hayvan figürleri işlenmiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre sütunlardaki kitabeler Hama Eyyubi hükümdarı el-Melikü'l-Muzaffer Ömer'in adını taşır. Sütunlardaki kabartmalar, Türk Tarih Kurumu'nun Belleten dergisinde ayrı bir makaleye konu olmuştur.

Kapı ve pencere kanatlarında ahşap işçiliği ve fildişi kakma görülür; pencere kapakları ceviz ağacından, kündekâri tekniğiyle yapılmıştır.

Külliyeden bugüne ne kaldı?

Külliye özgün hâlinde cami, imaret, medrese, sıbyan mektebi, kervansaray ve hamamdan oluşuyordu. Bunlardan günümüze cami, imaret ve kervansaraydan kalan iki kubbeli bir bölüm ulaşmıştır.

  • İmaret: Cami ile aynı avludadır; yan yana sıralanan dört tonozlu mekândan oluşur. 1940'taki onarımla eski hâline getirilmiştir ve bugün aşevi olarak kullanılmaktadır.
  • Hamam: 1525'te yapılmış, Kurtuluş Savaşı'nda zarar görmüş ve sonradan yıkılmıştır. Çini kitabe panosu İstanbul'da, Türk İnşaat ve Sanat Eserleri Müzesi'ndedir.
  • Medrese: L biçiminde, on öğrenci odası ve bir dershaneden oluşuyordu; yıkılmıştır.

Cami de Kurtuluş Savaşı'ndan payını almıştır: Yunan kuvvetleri çekilirken Bozüyük yakıldığında yapı zarar görmüştür. Sonraki yıllarda birkaç kez onarılmıştır; onarım yılları için kaynaklar farklı tarihler verir (TDV İslâm Ansiklopedisi 1895, 1940 ve 1977'yi; Kültür Portalı 1938 ve 1958'i anar).

Ziyaret için

Cami ilçe merkezinde, Cumhuriyet Meydanı'nda, Eskişehir ve İstasyon caddelerinin kesiştiği yerdedir. Yapı 1986'da tescil edilmiştir, bakımından Vakıflar Genel Müdürlüğü sorumludur ve bugün de cami olarak ibadete açıktır.

Kaynaklar

  • TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kasım Paşa Külliyesi” ve “Kasım Paşa, Güzelce” maddeleri
  • T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Türkiye Kültür Portalı, “Kasımpaşa Camii” envanter kaydı
  • Bilecik İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, “Kasım Paşa Camii”
  • Bozüyük Belediyesi, “Tarihi Camiler”
  • Türk Tarih Kurumu, Belleten (vaaz kürsüsü sütunları üzerine makale)

Bu yazıda bir hata ya da eksik görürseniz bize yazın, düzeltelim.